The Wiirê language, spoken by the yellow-eyed people of the subtropical Histê woods, is guttural, flowing, and tied to survival, spirits (shatu), and living waters (tu). Words are short, stressed on the last syllable, and built for chants. Below is the lexicon, organized by part of speech, with each entry listing the word, its English translation, and variations (e.g., compounds, plurals, or derived forms).
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Kûba |
Head |
Kûba-rê (heads), Kûba-ya (my head)
|
| Tani |
Eye/Sight |
Tani-rê (eyes), Tani-ya (my eye), Sharu-tani (night eyes, ghosts), Shatu-yîsa tani (ghosts of the living)
|
| Wîga |
Ear |
Wîga-rê (ears), Wîga-ya (my ear)
|
| Nûsa |
Nose |
Nûsa-rê (noses), Nûsa-ya (my nose)
|
| Shîba |
Mouth |
Shîba-rê (mouths), Shîba-ya (my mouth)
|
| Tûwai |
Tongue |
Tûwai-rê (tongues), Tûwai-ya (my tongue), Tûwâî (Murmuring Tongues, oracles)
|
| Lu |
Tooth/Claw |
Lu-rê (teeth/claws), Lu-ya (my tooth), Lu-shatu (tooth spirit, poison), Noun-lu (harmful version, e.g., Makwa-lu = harmful beast)
|
| Gûra |
Neck |
Gûra-rê (necks), Gûra-ya (my neck)
|
| Tîra |
Arm |
Tîra-rê (arms), Tîra-ya (my arm)
|
| Gaga |
Hand |
Gaga-rê (hands), Gaga-ya (my hand)
|
| Tîgî |
Finger |
Tîgî-rê (fingers), Tîgî-ya (my finger)
|
| Sîba |
Chest |
Sîba-rê (chests), Sîba-ya (my chest)
|
| Shîtu |
Heart |
Shîtu-rê (hearts), Shîtu-ya (my heart)
|
| Qîra |
Leg |
Qîra-rê (legs), Qîra-ya (my leg)
|
| Paga |
Foot |
Paga-rê (feet), Paga-ya (my foot)
|
| Pîgî |
Toe |
Pîgî-rê (toes), Pîgî-ya (my toe)
|
| Nugû |
Penis/Pecker |
Nugû-rê (penises), Nugû-ya (my penis)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Wahkwei |
Yellow Spice Vine |
Wahkwei-rê (vines), Wahkwei-ya (my vine)
|
| Pîsakwei |
Wet Spice Shrub |
Pîsakwei-rê (shrubs), Pîsakwei-ya (my shrub), Pîsakwei-lu (harmful shrub)
|
| Bwitîtu |
Ground Bite Root |
Bwitîtu-rê (roots), Bwitîtu-ya (my root)
|
| Waihîr |
Great Wood Tree |
Waihîr-rê (trees), Waihîr-ya (my tree)
|
| Tushî |
River Flame Flower |
Tushî-rê (flowers), Tushî-ya (my flower)
|
| Qarawî |
Sky Fruit Tree |
Qarawî-rê (trees), Qarawî-ya (my tree)
|
| Pîsatu |
Mud Flow Reed |
Pîsatu-rê (reeds), Pîsatu-ya (my reed)
|
| Shatuwî |
Spirit Vine |
Shatuwî-rê (vines), Shatuwî-ya (my vine)
|
| Gumawî |
Hollow Song Fern |
Gumawî-rê (ferns), Gumawî-ya (my fern)
|
| Taniqau |
Hidden Eye Moss |
Taniqau-rê (mosses), Taniqau-ya (my moss)
|
| Luqara |
Tooth Peak Thorn |
Luqara-rê (thorns), Luqara-ya (my thorn)
|
| Tuyana |
Forked River Palm |
Tuyana-rê (palms), Tuyana-ya (my palm)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Makwa |
Camo Beast |
Makwa-rê (beasts), Makwa-ya (my beast), Makwa-lu (harmful beast), Makwa-sîtu (beast blood, poison), Makwa-tani (beast eye, poison)
|
| Pîsa-yîsa |
Mud Flow Snake |
Pîsa-yîsa-rê (snakes), Pîsa-yîsa-ya (my snake), Pîsa-yîsa-lu (poisonous snake)
|
| Taniwî |
Sight Song Bird |
Taniwî-rê (birds), Taniwî-ya (my bird)
|
| Shatuqau |
Hidden Spirit Bat |
Shatuqau-rê (bats), Shatuqau-ya (my bat)
|
| Luqai |
Swift Tooth Cat |
Luqai-rê (cats), Luqai-ya (my cat)
|
| Tusîtu |
Blood River Fish |
Tusîtu-rê (fish), Tusîtu-ya (my fish)
|
| Waiqara |
Sky Wood Monkey |
Waiqara-rê (monkeys), Waiqara-ya (my monkey)
|
| Shîpîsa |
Flame Mud Toad |
Shîpîsa-rê (toads), Shîpîsa-ya (my toad)
|
| Qaralu |
Peak Tooth Boar |
Qaralu-rê (boars), Qaralu-ya (my boar)
|
| Tuyîsa |
River Flow Lizard |
Tuyîsa-rê (lizards), Tuyîsa-ya (my lizard), Tuyîsa-lu (venomous lizard)
|
| Tanibar |
Ridge Eye Ant |
Tanibar-rê (ants), Tanibar-ya (my ant)
|
| Shatuwai |
Spirit Wood Moth |
Shatuwai-rê (moths), Shatuwai-ya (my moth)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Tu |
River/Flow |
Tu-rê (rivers), Tu-ya (my river), Tu-lu (harmful river)
|
| Tu’na |
Wide River |
Tu’na-rê (wide rivers), Tu’na-ya (my wide river)
|
| Tuqai |
Swift Stream |
Tuqai-rê (streams), Tuqai-ya (my stream)
|
| Tupîsa |
Mud-Fed River |
Tupîsa-rê (rivers), Tupîsa-ya (my river)
|
| Tuguma |
Underground Stream |
Tuguma-rê (streams), Tuguma-ya (my stream)
|
| Tusîtu |
Bloody River |
Tusîtu-rê (rivers), Tusîtu-ya (my river)
|
| Tusharu |
Dry Streambed |
Tusharu-rê (streambeds), Tusharu-ya (my streambed)
|
| Tuwairê |
Watcher’s River |
Tuwairê-rê (rivers), Tuwairê-ya (my river)
|
| Tukwei |
Spice-Bank Stream |
Tukwei-rê (streams), Tukwei-ya (my stream)
|
| Tumakwa |
Beast-Haunted River |
Tumakwa-rê (rivers), Tumakwa-ya (my river)
|
| Tuau |
Deep River |
Tuau-rê (rivers), Tuau-ya (my river)
|
| Tukiti |
Shallow Stream |
Tukiti-rê (streams), Tukiti-ya (my stream)
|
| Tuyana |
Forked River |
Tuyana-rê (rivers), Tuyana-ya (my river)
|
| Tushatu |
Spirit-Touched Stream |
Tushatu-rê (streams), Tushatu-ya (my stream)
|
| Tuqara |
Roaring River |
Tuqara-rê (rivers), Tuqara-ya (my river)
|
| Tulu |
Narrow Channel |
Tulu-rê (channels), Tulu-ya (my channel)
|
| Waiqau |
Hidden Wood |
Waiqau-rê (woods), Waiqau-ya (my wood)
|
| Barutani |
Sight Ridge |
Barutani-rê (ridges), Barutani-ya (my ridge)
|
| Gumashatu |
Spirit Hole |
Gumashatu-rê (holes), Gumashatu-ya (my hole)
|
| Kwei |
Spice |
Kwei-rê (spices), Kwei-ya (my spice), Kwei-lu (harmful spice, poison)
|
| Chiûku |
Maggot |
Chiûku-rê (maggots), Chiûku-ya (my maggot)
|
| Nîma |
Still Water (Lake/Pond) |
Nîma-rê (lakes), Nîma-ya (my lake)
|
| Qai’tu |
Waterfall (Falling Flow) |
Qai’tu-rê (waterfalls), Qai’tu-ya (my waterfall)
|
| Bîra |
Valley/Lowland |
Bîra-rê (valleys), Bîra-ya (my valley)
|
| Taka |
Cliff/Edge |
Taka-rê (cliffs), Taka-ya (my cliff)
|
| Bwi |
Ground/Earth |
Bwi-rê (grounds), Bwi-ya (my ground)
|
| Tîtu |
Food/Bite |
Tîtu-rê (foods), Tîtu-ya (my food)
|
| Sharu |
Dead |
Sharu-shatu lu (ghosts of the dead), Sharu-tani qara (night eyes in the day, ghosts)
|
| Qara |
Peak/Sky |
Qara-rê (peaks), Qara-ya (my peak)
|
| Yana |
Trail/Path |
Yana-rê (trails), Yana-ya (my trail)
|
| Kiti |
Clearing/Open |
Kiti-rê (clearings), Kiti-ya (my clearing)
|
| Guma |
Cave/Hollow |
Guma-rê (caves), Guma-ya (my cave)
|
| Pîsa |
Swamp/Mud |
Pîsa-rê (swamps), Pîsa-ya (my swamp)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Tûgutani |
Spear (Kill-Eye) |
Tûgutani-rê (spears), Tûgutani-ya (my spear)
|
| Sîralu |
Knife (Cut-Teeth) |
Sîralu-rê (knives), Sîralu-ya (my knife)
|
| Kapa |
Basket (Hold) |
Kapa-rê (baskets), Kapa-ya (my basket), Kwei-kapa (spice basket), Kapayîsa (seed basket)
|
| Wîshîka |
Rope (Flute-Bind) |
Wîshîka-rê (ropes), Wîshîka-ya (my rope)
|
| Tubû |
Drum (Flow-Beat) |
Tubû-rê (drums), Tubû-ya (my drum), Makwa-tubû (beast drum), Shatu-tubû (spirit drum), Tu-tubû (river drum), Sîtu-tubû (blood drum), Kwei-tubû (spice drum)
|
| Wîsaga |
Flute (Play-Hand) |
Wîsaga-rê (flutes), Wîsaga-ya (my flute), Tani-wîsa (sight flute), Shatu-wîsa (spirit flute), Makwa-wîsa (beast flute), Kwei-wîsa (spice flute), Tu-wîsa (river flute)
|
| Sharuwai |
Cloak (Dead-Wood) |
Sharuwai-rê (cloaks), Sharuwai-ya (my cloak), Makwa-sharu (beast dead cloaks)
|
| Shatukapa |
Pot (Spirit-Hold) |
Shatukapa-rê (pots), Shatukapa-ya (my pot)
|
| Lushîka |
Trap (Teeth-Bind) |
Lushîka-rê (traps), Lushîka-ya (my trap)
|
| Shîqûsa |
Torch (Flame-Burn) |
Shîqûsa-rê (torches), Shîqûsa-ya (my torch)
|
| Tîbawai |
Hoe (Grow-Wood) |
Tîbawai-rê (hoes), Tîbawai-ya (my hoe)
|
| Bwisîra |
Sickle (Ground-Cut) |
Bwisîra-rê (sickles), Bwisîra-ya (my sickle)
|
| Bwipaga |
Digging Stick (Ground-Foot-Hand) |
Bwipaga-rê (sticks), Bwipaga-ya (my stick)
|
| Kweisîra |
Harvesting Knife (Spice-Cut) |
Kweisîra-rê (knives), Kweisîra-ya (my knife)
|
| Waiyîsa |
Rake (Wood-Flow) |
Waiyîsa-rê (rakes), Waiyîsa-ya (my rake)
|
| Kapayîsa |
Seed Basket (Hold-Flow) |
Kapayîsa-rê (baskets), Kapayîsa-ya (my basket)
|
| Tîtuqûsa |
Threshing Club (Food-Burn) |
Tîtuqûsa-rê (clubs), Tîtuqûsa-ya (my club)
|
| Tîbalu |
Planting Stake (Grow-Teeth) |
Tîbalu-rê (stakes), Tîbalu-ya (my stake)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Qarawai |
Tower (Peak-Wood) |
Qarawai-rê (towers), Qarawai-ya (my tower), Qarawai-sharuqau kiwai (Tower of Questionable Nights)
|
| Shîwaga |
Wall (Flame-Wood-Hand) |
Shîwaga-rê (walls), Shîwaga-ya (my wall)
|
| Bûra |
Hut (Hollow-Order) |
Bûra-rê (huts), Bûra-ya (my hut), Kitilu Bûra (Tooth Clearing Huts)
|
| Tuyîsa |
Bridge (River-Flow) |
Tuyîsa-rê (bridges), Tuyîsa-ya (my bridge)
|
| Tanibar |
Platform (Eye-Ridge) |
Tanibar-rê (platforms), Tanibar-ya (my platform)
|
| Gumalu |
Enclosure (Hollow-Teeth) |
Gumalu-rê (enclosures), Gumalu-ya (my enclosure)
|
| Yanawai |
Path (Trail-Wood) |
Yanawai-rê (paths), Yanawai-ya (my path)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Taniqara |
Day (Eye-Peak) |
Taniqara-rê (days), Taniqara-ya (my day)
|
| Sharuqau |
Night (Dead-Hidden) |
Sharuqau-rê (nights), Sharuqau-ya (my night)
|
| Tîgayîsa |
Morning (Fist-Flow) |
Tîgayîsa-rê (mornings), Tîgayîsa-ya (my morning)
|
| Qarashî |
Noon (Peak-Flame) |
Qarashî-rê (noons), Qarashî-ya (my noon)
|
| Kîtûyîsa |
Afternoon (Twenty-Flow) |
Kîtûyîsa-rê (afternoons), Kîtûyîsa-ya (my afternoon)
|
| Shatani |
Dusk (Spirit-Eye) |
Shatani-rê (dusks), Shatani-ya (my dusk)
|
| Tîga |
Fist (Time Unit, ~36 min) |
Tîga-rê (fists), Tîga-ya (my fist)
|
| Shatu-tî |
Dawn (Spirit-One, 0 fists) |
None
|
| Tîga-ra Tani |
Early Morning (First-Fist Sight, 1-3 fists) |
None
|
| Makwa-tîga |
Mid-Morning (Beast-Fists, 4-6 fists) |
None
|
| Qara-tîga |
Late Morning to Noon (Peak-Fists, 7-10 fists) |
None
|
| Kîtû-tîga |
Early Afternoon (Twenty-Fists, 11-13 fists) |
None
|
| Sîtu-tîga |
Late Afternoon (Blood-Fists, 14-16 fists) |
None
|
| Tani-sharu |
Dusk Approach (Sight-Dead, 17-19 fists) |
None
|
| Shatu-makwa |
Dusk to Night (Spirit-Beast, 20+ fists) |
None
|
Spirits and Mystical Terms[edit | edit source]
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Shatu |
Spirit/Breath |
Shatu-rê (spirits), Shatu-ya (my spirit), Shatu-lu (harmful spirit)
|
| Shâtû |
Oracle (Spirit-Speaker) |
Shâtû-rê (oracles), Shâtû-ya (my oracle), Tûwâî (Murmuring Tongues, specific oracles)
|
| Sharu-shatu lu |
Ghosts of the Dead (Dead-Spirit Teeth) |
Sharu-shatu lu-rê (ghosts plural)
|
| Shatu-yîsa tani |
Ghosts of the Living (Spirit-Flow Eyes) |
Shatu-yîsa tani-rê (ghosts plural)
|
| Sharu-tani qara |
Night Eyes in the Day (Dead-Eyes at-Noon, Ghosts) |
None
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Nobalu |
Fierce Tooth (Person) |
None
|
| Multugu |
Eye-Devourer (Person) |
None
|
| Kweitani |
Spice-Sight (Person) |
None
|
| Tu’nairê |
River Watchers (Clan) |
None
|
| Sîbaru |
Blood Heights (Clan) |
Sîbaru Multugu (Blood-Heights Eye-Devourer)
|
| Shatu-wai |
Spirit-Speakers (Title/Group) |
None
|
| Kwei-wai |
Spice-Speaker (Title) |
None
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Tûgu |
To Kill/Devour |
Ka-tûgu (killed), Tûgu-nî (will kill), Sha-tûgu (not kill), Tûgu ma (please kill)
|
| Wai |
To See/Speak |
Ka-wai (saw/spoke), Wai-nî (will see/speak), Sha-wai (not see/speak)
|
| Tubû |
To Beat (Drums) |
Ka-tubû (beat), Tubû-nî (will beat), Sha-tubû (not beat), Tubû ma (please beat)
|
| Wîsa |
To Play (Flutes) |
Ka-wîsa (played), Wîsa-nî (will play), Sha-wîsa (not play), Wîsa ma (please play)
|
| Qaira |
To Run |
Ka-qaira (ran), Qaira-nî (will run), Sha-qaira (not run), Qaira ma (please run)
|
| Guma |
To Hide |
Ka-guma (hid), Guma-nî (will hide), Sha-guma (not hide), Guma ma (please hide)
|
| Sîra |
To Cut |
Ka-sîra (cut), Sîra-nî (will cut), Sha-sîra (not cut), Sîra ma (please cut)
|
| Pîlu |
To Hunt |
Ka-pîlu (hunted), Pîlu-nî (will hunt), Sha-pîlu (not hunt), Pîlu ma (please hunt)
|
| Tîba |
To Grow |
Ka-tîba (grew), Tîba-nî (will grow), Sha-tîba (not grow), Tîba ma (please grow)
|
| Wîru |
To Call |
Ka-wîru (called), Wîru-nî (will call), Sha-wîru (not call), Wîru ma (please call)
|
| Qûsa |
To Burn |
Ka-qûsa (burned), Qûsa-nî (will burn), Sha-qûsa (not burn), Qûsa ma (please burn)
|
| Nîga |
To Drink |
Ka-nîga (drank), Nîga-nî (will drink), Sha-nîga (not drink), Nîga ma (please drink)
|
| Baru |
To Climb |
Ka-baru (climbed), Baru-nî (will climb), Sha-baru (not climb), Baru ma (please climb)
|
| Shîka |
To Bind |
Ka-shîka (bound), Shîka-nî (will bind), Sha-shîka (not bind), Shîka ma (please bind)
|
| Tûra |
To Sing |
Ka-tûra (sang), Tûra-nî (will sing), Sha-tûra (not sing), Tûra ma (please sing)
|
| Kîma |
To See Deeply |
Ka-kîma (saw deeply), Kîma-nî (will see deeply), Sha-kîma (not see deeply), Kîma ma (please see deeply)
|
| Lîgu |
To Stab |
Ka-lîgu (stabbed), Lîgu-nî (will stab), Sha-lîgu (not stab), Lîgu ma (please stab)
|
| Yîsa |
To Flow/Live |
Ka-yîsa (flowed), Yîsa-nî (will flow), Sha-yîsa (not flow), Yîsa ma (please flow)
|
| Gîra |
To Fear |
Ka-gîra (feared), Gîra-nî (will fear), Sha-gîra (not fear), Gîra ma (please fear)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Noba |
Fierce/Strong |
Ba-noba (very fierce)
|
| Hîr |
Great/Old |
Ba-hîr (very great)
|
| Qau |
Hidden |
Ba-qau (very hidden)
|
| Qai |
Swift |
Ba-qai (very swift)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Qai |
Swiftly/Quickly |
None
|
| Noba |
Fiercely/Strongly |
Noba-sî (in a fierce way)
|
| Sharu |
Silently/Deadly |
None
|
| Hîra |
Greatly/Boldly |
None
|
| Qau |
Secretly/Hidden |
None
|
| Tani |
Clearly/Visibly |
None
|
| Shî |
Hotly/Fiery |
None
|
| Pîsa |
Wetly/Messily |
None
|
| Qara-sî |
In a High Way (Loftily/Proudly) |
None
|
| Shatu-sî |
In a Spirit Way (Mystically) |
None
|
| Tîba-sî |
In a Growing Way (Slowly/Steadily) |
None
|
| Shatu |
At Dawn (0 fists) |
None
|
| Tîga |
Early (1-3 fists) |
None
|
| Makwa |
Mid-Morning (4-6 fists) |
None
|
| Qara |
At Noon (7-10 fists) |
None
|
| Kîtû |
Afternoon (11-13 fists) |
None
|
| Sîtu |
Late (14-16 fists) |
None
|
| Sharu |
At Dusk/Night (17-20+ fists) |
None
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Tî |
1 |
Tîra (1st)
|
| Kwa |
2 |
Kwara (2nd)
|
| Sî |
3 |
Sîra (3rd)
|
| Pau |
4 |
Paura (4th)
|
| Tani |
5 |
Tanira (5th)
|
| Qai |
6 |
Qaira (6th)
|
| Wî |
7 |
Wîra (7th)
|
| Gau |
8 |
Gaura (8th)
|
| Lu |
9 |
Lura (9th)
|
| Makwa |
10 |
Makwara (10th)
|
| Kîtû |
20 |
Kîtûra (20th)
|
| Sîkîtû |
40 |
Sîkîtûra (40th)
|
| Paukîtû |
60 |
Paukîtûra (60th)
|
| Tanikîtû |
80 |
Tanikîtûra (80th)
|
| Qaikîtû |
100 |
Qaikîtûra (100th)
|
| Kîtûkîtû |
400 |
Kîtûkîtûra (400th)
|
| Kîtû-tî |
21 |
Kîtû-tîra (21st)
|
| Sîkîtû-pau |
44 |
Sîkîtû-paura (44th)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Na |
I |
Na-ya (my)
|
| Ma |
You |
Ma-ya (your)
|
| Sa |
He/She |
Sa-ya (his/her)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Ra |
And |
None
|
| Gu |
But |
None
|
| Sî |
Because |
None
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Na |
Yes/No (sentence ender) |
None
|
| Ki- |
What/Where (prefix to noun) |
Ki-tu (what river), Ki-wai (what wood)
|
| Wiirê Word |
English Translation |
Variations
|
| Kwei-sharu |
Dead Spice (Paralysis) |
None
|
| Makwa-sîtu |
Beast Blood (Heart Failure) |
None
|
| Shatu-qau |
Hidden Spirit (Hallucinations) |
None
|
| Pîsa-tugu |
Killer Mud (Burns/Numbing) |
None
|
| Tani-shî |
Sight Flame (Blinding) |
None
|
| Tu-sharu |
Dead Flow (Lung Rot) |
None
|
| Qara-kwei |
Peak Spice (Convulsions) |
None
|
| Makwa-tani |
Beast Eye (Madness) |
None
|
| Shatu-sîtu |
Spirit Blood (Fever/Coma) |
None
|
| Kwei-pîsa |
Spice Mud (Nerve Collapse) |
None
|
| Tuguma-shî |
Hollow Flow Flame (Skin Melt) |
None
|
| Lu-shatu |
Tooth Spirit (Seizures) |
None
|
- Phonetics: Guttural (t, q, g, sh) and flowing (î, yî), stressed on last syllable (e.g., TA-nee, SHAH-too).
- Grammar: SOV (Subject-Object-Verb, e.g., "Na makwa tûgu" = "I kill the beast"). Modifiers precede nouns (noba makwa = fierce beast). Verbs take ka- (past), -nî (future), sha- (negation).
- Culture: Words reflect survival (makwa, kwei), shatu (spirit) mysticism, and tu (living waters). Items and places are alive, pulsing with shatu or flowing like tu.
- Variations: Include plurals (-rê), possessives (-ya, -ma, -sa), and compounds (e.g., tûgutani = spear). Lu as a suffix/modifier (e.g., makwa-lu) marks harm.
- "Nehek tûgutani makwa tûgu qai." (Nehek spear beast kill swiftly.) = "Nehek kills the beast swiftly with a spear."
- "Shatu-wai shatuwî shatu wîru shatu-sî." (Spirit-speakers spirit-vine spirit call in-a-spirit-way.) = "Shatu-wai call spirits mystically with the spirit vine."
- "Na taniqara makwa pîlu ra sharuqau guma." (I day beast hunt and night hide.) = "I hunt beasts in the day and hide at night."